Waakzaamapp.nl

Over lichtende nachtwolken

Een magisch zomers verschijnsel

Advertentie

Wolken die lichtgeven. Dat klinkt raar, hè? Maar als je een nachtmens bent, dan kan het zomaar gebeuren dat je wolken ziet die licht lijken te geven!

Maar zijn dat eigenlijk wel echte wolken? Want wolken geven toch helemaal geen licht?

En als het dan wél wolken zouden zijn, hoe ontstaan ze dan?

En wat kan ik doen om ervoor te zorgen dat ik ze zie?

In deze blog geven we antwoord op al je vragen rondom dit bijzondere verschijnsel. Mocht je nog aanvullende vragen hebben, neem dan vooral contact met ons op, want we vullen dit artikel graag aan 🙂

Advertentie

Wat zijn lichtende nachtwolken?

Lichtende nachtwolken, die ook wel noctilucent clouds of afgekort NLC’s worden genoemd, zijn een soort wolken die voorkomen in de hoogste delen van de atmosfeer.

Deze delen bevinden zich tussen de 75 en 85 kilometer hoogte in een deel van de atmosfeer dat ook wel mesosfeer wordt genoemd.

De wolken bestaan uit ijskristallen en zijn enkel te zien tijdens de schemering. De zon moet ervoor onder de horizon zijn.

Licentende nachtwolken boven Enschede. Fotograaf: Ruud Greven (6 juli 2010). Licentie: CC BY-SA 3.0, no changes made.

Hoe ontstaan lichtende nachtwolken?

We weten dat waterdruppels en ijskristallen zonlicht kunnen weerkaatsen en verbuigen: denk maar aan de bijzon. Hetzelfde principe geldt voor de ijskristallen van de lichtende nachtwolken.

Op het moment dat het schemert is de zon reeds achter de horizon vertrokken. Maar stel nu dat je ineens op zou stijgen tot 85 kilometer hoogte: op die plek zie je de zon natuurlijk nog wel schijnen, omdat je vanaf een hoger punt kijkt.

Dat betekent omgekeerd ook dat het zonlicht nog steeds op het punt 85 kilometer boven de grond, waar jij begon, kan komen.

En dat het dus ook die ijskristallen tegenkomt.

Deze ijskristallen weerkaatsen het zonlicht op hun beurt weer richting de grond. Omdat het er maar weinig zijn is het geen enorm fel licht, maar het is in sommige gevallen wel te zien in de vorm van lichtende nachtwolken. Kijk maar naar dit prachtige voorbeeld:

Lichtende nachtwolken boven Orlando (Florida). Bron: SpaceX, licentie: publiek domein.

Water op die hoogte: hoe kan dat?

We weten allemaal dat het onderste deel van de atmosfeer veel waterdamp bevat; immers, het is een essentieel onderdeel van de atmosfeer op lagere hoogtes. Ook ademen wij als mensen waterdamp uit.

Maar op die grote hoogtes waterdamp die bevriest en voor lichtende nachtwolken zorgt, dat is toch wel ietwat vreemd.

Maar er zijn verschillende oorzaken waarom er op die hoogte waterdamp kan voorkomen.

De eerste reden is een raket. Bij een verbrandingsreactie komt altijd water vrij. Een raket bereikt natuurlijk hele grote hoogtes en komt dus ook door het deel van de atmosfeer waarin lichtende nachtwolken kunnen ontstaan. En, zoals je wel zult vermoeden, het water uit de uitlaat van de raket bevriest op die hoogte natuurlijk meteen zodra het in de atmosfeer terechtkomt.

Met soms een prachtige hoeveelheid lichtende nachtwolken als gevolg. De foto die je hierboven ziet is gemaakt door SpaceX en toont een display van lichtende nachtwolken dat is ontstaan na het opstijgen van een Falcon-raket.

De tweede reden is de atmosfeer zelf. De meeste luchtverplaatsing vindt plaats op een redelijk horizontale wijze: lucht beweegt van lagedrukgebieden naar hogedrukgebieden. Maar tegelijkertijd vindt er een heel klein beetje verticale luchtuitwisseling plaats. Dat kan dus betekenen dat er lucht vanuit de onderste lagen van de atmosfeer in de hogere lagen terechtkomt; zelfs in de mesosfeer.

En dat verklaart waarom er ook op natuurlijke wijze water terechtkomt dat vervolgens kan veranderen in ijs… een voorwaarde voor lichtende nachtwolken 🙂

Dat deze wolken écht hoog in de atmosfeer hangen is te zien op deze foto die gemaakt is vanuit het ISS. Je ziet de wolken hoog in de atmosfeer hangen en licht weerkaatsen afkomstig van de zon. Foto: NASA, licentie: publiek domein.

Maar mooi dat water, maar dat is niet genoeg. Want in principe zit het water in de lucht opgelost en moet condenseren voordat het als waterdruppeltje en dus uiteindelijk ijskristal zichtbaar wordt. Zeker voor het natuurlijke proces is dat een essentiële voorwaarde (in het geval van de raket wordt er natuurlijk vloeibaar water de atmosfeer ingepompt).

Meteoren – inderdaad, vallende sterren – spelen een grote rol bij het ontstaan van lichtende nachtwolken. Deze meteoren, die stofdeeltjes op nanoniveau in de mesosfeer kunnen achterlaten, bieden de perfecte bodem waarop het water zich kan afzetten. Zo’n uiterst klein deeltje wordt ook wel condensatienucleus genoemd.

En inderdaad, wetenschappers ontdekten in het verleden dat de ijskristallen van lichtende nachtwolken opvallend veel stoffen bevatten die van oorsprong van een meteoor afkomstig waren 🙂

Kortom: de combinatie water in de hogere atmosfeer (al dan niet natuurlijk of kunstmatig daar gebracht) + een condensatiekern kan ervoor zorgen dat er op die hoogte een ijskristal ontstaat.

Met als mogelijk gevolg een weerkaatsing van licht dankzij de zon die achter de horizon staat en fraaie lichtende nachtwolken!

Advertentie

Waarom heten ze noctilucent?

Net als veel andere wolkensoorten wordt er ook voor lichtende nachtwolken flink geleend uit het Latijn. Vrij vertaald betekent noctilucent ook wel ‘nachtschijnend’ en dat is natuurlijk precies wat er gebeurt. ‘Nocti’ is nacht, ‘lucent’ schijnend, en samengevoegd zijn het noctilucent clouds… lichtende nachtwolken 🙂

In welk jaargetijde zijn ze te zien?

In Nederland zijn lichtende nachtwolken met name te zien rondom de langste dag. Dat wil dus zeggen, in de periode tussen begin juni en eind juli. Dat heeft twee oorzaken:

  1. De zon moet na zonsondergang (of voor zonsopkomst) een bepaalde hoek met de horizon hebben. Die hoek is ongeveer 11 graden. Rond de langste dag wordt die hoek bereikt. Dat betekent dus dat de hoogste kans op lichtende nachtwolken rond de langste dag ligt.
  2. Aanvullend daarop moet de mesosfeer ook koud genoeg zijn zodat het aanwezige water kan bevriezen en ijskristallen kan vormen. Grappig genoeg, en tegenstrijdig genoeg, is de mesosfeer juist rond de langste dag het koudst. Dat verhoogt dus wederom de kans op lichtende nachtwolken!

De grootste kans op het zien van lichtende nachtwolken heb je dus rondom de langste dag. Een gelukje, want dan is het meestal ook vrij warm tijdens de nacht!

Advertentie

Zelf lichtende nachtwolken spotten

Het is uiteraard mogelijk om zelf lichtende nachtwolken te spotten. Het is daarbij slim om een bepaalde strategie te volgen, want anders sta je er voor niets en heb je een nacht verspeeld.

De lichtende nachtwolken zie je, zoals we al schreven, dus bij voorkeur in de buurt van de langste dag. Maar ook twee à drie weken daarvoor én daarna is de kans op lichtende nachtwolken nog behoorlijk aanwezig, dus kijk ook dan uit je raam als het lukt.

En wanneer je dan precies moet kijken?

Zo’n anderhalf uur na zonsondergang of zo’n anderhalf uur voor zonsopkomst. Dan bereikt de zon de geschikte positie onder de horizon waarbij lichtende nachtwolken zomaar eens zichtbaar kunnen worden.

Maar dan moet het net zo zijn dat er ijskristallen aanwezig zijn in de mesosfeer 😉

Geen garantie dus, maar wel een boel plezier!

Advertentie

Lichtende nachtwolken op de radar

Het is ook mogelijk om voorafgaand aan de nacht de kans op lichtende nachtwolken in te schatten. Er is namelijk een radar beschikbaar die de activiteit in de mesosfeer in de gaten houdt. Het is een resultaat van een universitair onderzoeksproject.

Net als bij veel wetenschappelijk onderzoek is het verband tussen ‘oorzaak’ en ‘gevolg’ bij lichtende nachtwolken niet 1 op 1 te trekken. Dat betekent dus ook dat een

De vuistregel die we voor lichtende nachtwolken kunnen stellen is als volgt: als er op de radar zo’n anderhalf tot vier uur vóór het punt van lichtende nachtwolken activiteit te zien is, d.w.z. een hoog uitslaande radar, dan is het zeker waard om op te blijven en te kijken!

Een radargram met een hoog uitslaande radar ziet er als volgt uit:

Bron: Leibniz-Institut für Atmosphärenphysik

Je weet nu wat lichtende nachtwolken zijn, hoe ze ontstaan, in welk jaargetijde je ze het beste kunt spotten én welke strategie je moet volgen om ze te kunnen zien… zonder nutteloos te gaan kijken.

We zijn enorm benieuwd als je ze te pakken hebt! 🙂 Laat je het ons dan weten?

Bronnen

Christian Versloot is liefhebber van extreme weersomstandigheden sinds 2004, toen hij 9 jaar oud was. In de loop der tijd is Christians weerkennis flink gegroeid. Graag legt hij weerkundige verschijnselen aan u uit. Dat doet hij onder andere via de Waakzaam-app, op zijn website Bliksemdetectie.nl en als weerman bij de radio. Artikel geschreven op 16/12/2018.

Wat is een wolkbreuk?: De officiële definitie van zware neerslag
Wat is een wolkbreuk?

De officiële definitie van zware neerslag

Verder lezen
Zijn er in Nederland ook stormchasers?: Net als de tornadojagers in Amerika
Zijn er in Nederland ook stormchasers?

Net als de tornadojagers in Amerika

Verder lezen
Riviermist, waardoor ontstaat dat?: Een bijzonder weersverschijnsel
Riviermist, waardoor ontstaat dat?

Een bijzonder weersverschijnsel

Verder lezen
Extreem zacht in de winter, hoe kan dat?: Een blik op de weerkaart: hoge- en lagedrukgebieden
Extreem zacht in de winter, hoe kan dat?

Een blik op de weerkaart: hoge- en lagedrukgebieden

Verder lezen