Waakzaamapp.nl

Gevoelstemperatuur verklaard

Een uitleg over windchill en hitte-index

Advertentie

Op het moment dat je dit leest is de kans behoorlijk groot is dat het koud is in Nederland. Want op dat moment wordt vaak in de media benadrukt dat de gevoelstemperatuur enorm laag ligt en dat het voor het gevoel wel eens tien graden onder nul kan zijn!

Toch is de kans ook flink aanwezig dat het midden zomer is en het extreem warm is buiten. Ook in de zomer speelt de gevoelstemperatuur namelijk een grote rol bij hoe mensen het weer ervaren.

Maar wist je eigenlijk al dat wat we gevoelstemperatuur noemen, eigenlijk twee verschillende soorten ‘gevoelstemperaturen’ zijn?

En dat je ze ook op twee verschillende manieren moet berekenen en dat ze lang niet altijd bruikbaar zijn?

Oftewel: wat is nu precies de gevoelstemperatuur?

In deze blog gaan we in op wat de Nederlanders de laatste jaren steeds meer bezighoudt: hoe warm het buiten is… voor het gevoel!

Advertentie

Wat is ‘temperatuur’ en hoe wordt deze gemeten?

Als we met een chemische bril die bovendien enorm ver kan inzoomen naar onze wereld kijken, dan zien we dat die wereld uit verschillende kleine deeltjes bestaat: moleculen, verzamelingen van losse atomen, die op hun beurt weer uit kleinere subatomaire deeltjes bestaan.

Zowel de moleculen zelf als de atomen binnen deze moleculen hebben een bepaalde bewegingsenergie. Ze trillen als het ware, op microscopische schaal. Hoe hard dit gebeurt drukken we uit in een natuurkundige grootheid. Die noemen we ook wel de temperatuur.

Hoe warmer het wordt, hoe sneller deze deeltjes gaan trillen en hoe hoger de temperatuur dus wordt. Het omgekeerde is ook het geval: bij een temperatuur die op het absolute nulpunt (0 Kelvin) uitkomt, ligt de volledige beweging stil.

Maar wij kennen de temperatuur natuurlijk vooral als de warmte die we buiten voelen: in de zomer is het over het algemeen aangenaam tot warm en in de winter is het buiten veelal fris tot koud, soms ijskoud.

We meten de temperatuur met een thermometer. Het is een instrument dat is uitgerust met een schaal die uitdrukt hoe warm het is. Daarvoor bestaan verschillende eenheden: Kelvin, de natuurkundige schaal die we net al aanhaalden, maar ook graden Fahrenheit en graden Celcius zijn bekend. In de Verenigde Staten wordt de temperatuur in graden Fahrenheit gemeten; in Europa gebruiken we het metrische stelsel en dus graden Celcius.

Thermometers bestaan in verschillende soorten en maten. Je hebt varianten die werken op basis van gas, maar ook meters op basis van wind en op basis van elektriciteit komen voor. Je kunt het zo gek niet bedenken!

Advertentie

Met een weerstation zoals deze Davis Vantage Pro wordt de temperatuur gemeten, net als de luchtvochtigheidsgraad – maar op die laatste komen we zo nog terug. Fotograaf: J.-H. Janßen, licentie: CC0.

De gevoelstemperatuur

Maar veelal horen we in de media toch ook een andere term voorbij komen: de gevoelstemperatuur.

Dat is niet hetzelfde als de temperatuur en significant iets anders.

De mens ervaart het weer namelijk op een andere manier dan hoe de temperatuur een en ander aangeeft.

Bedenk maar eens hoe het voelt op het moment dat op een frisse dag de wind tegen je aanwaait: behoorlijk koud! Ook in de zomer heeft de wind vaak een verfrissende invloed, maar zeker in de winter is dit effect erg sterk.

In de zomer heeft daarentegen de luchtvochtigheidsgraad een sterke invloed. Je kunt je vast wel dagen voorstellen waarop het enorm broeierig en benauwd is buiten. Dankzij lucht die van origine van zee komt is het dan waarschijnlijk zeer vochtig. Combineer dat met een tropische temperatuur, en dankzij de benauwdheid voelt het veel warmer aan dan het in werkelijkheid is.

Daarmee maken we ook direct duidelijk voor wie de gevoelstemperatuur geldt: mensen, die bovendien enigszins in beweging zijn of op wie de wind van invloed is. Voor dieren geldt de gevoelstemperatuur niet en net zo min voor stilstaande objecten zoals een auto.

Het KNMI schrijft er ook over: we kunnen de gevoelstemperatuur niet meten, zo schrijft het weerinstituut uit De Bilt. Enkel berekenen. En daar gaan we nu naar kijken.

Advertentie

In de winter: JAG-TI in Nederland

Men moest daar iets mee. In de loop der tijd zijn er verschillende methoden ontwikkeld om de gevoelstemperatuur te berekenen.

In de winter wordt deze gevoelstemperatuur ook wel de windchill genoemd. Het KNMI gebruikt tegenwoordig de zogeheten JAG-TI-methode om deze gevoelstemperatuur te berekenen.

Deze variant op de gevoelstemperatuur wordt met de volgende formule berekend:

Daarin is T de actuele temperatuur buiten en W de windsnelheid in kilometer per uur.

De formule werkt alleen goed op het moment dat het harder waait dan circa 5 tot 7 kilometer per uur en niet veel harder dan 72 kilometer per uur. Ook moet de temperatuur tussen de -46,0 en +10,0 graden Celcius liggen. Kortom: in de lente is de windchill vaak helemaal niet bruikbaar!

Het gebeurt overigens niet vaak dat het KNMI een waarschuwing (code geel, oranje of rood) moet uitgeven, maar het gebeurt soms wel. Zo kwam het in de zomer van 2018 voor dat, als gevolg van een extreme hittegolf, het KNMI voor een aantal dagen op rij landelijk code oranje had uitstaan voor extreem warm weer.

Advertentie

In de zomer: hitte-index

Over extreem warm weer gesproken: dan is de windchill niet bruikbaar. Dat heeft ermee te maken dat de wind dan vooral een verfrissend in plaats van verkoelend effect heeft. Het negatieve effect van de wind wordt dan een stuk minder ervaren.

Zeker tijdens zomerse dagen en zelfs tropische dagen kan een verfrissend windje juist wel uitkomen.

Maar zoals we al schreven, is de luchtvochtigheidsgraad (RH) wel van invloed op hoe mensen het weer in de zomer ervaren.

Dat heeft namelijk te maken met het feit dat hoe vochtiger de lucht is, hoe broeieriger het buiten aanvoelt – en dat is zeker bij hoge temperaturen een ding.

De luchtvochtigheidsgraad is namelijk de actuele hoeveelheid waterdamp die in de lucht is opgelost, uitgezet tegenover de maximale hoeveelheid waterdamp die op dat moment in de lucht is opgelost. Dat laatste varieert onder meer met de luchtstroming, waar de lucht vandaan komt – en zelfs hoe warm het is. Het is een percentage (%) en bij 100% luchtvochtigheidsgraad ontstaat er op enige hoogte een stapelwolk en aan de grond mist.

De gevoelstemperatuur in de zomer noemen we ook wel hitte-index. Het geeft aan wat voor impact vocht op de temperatuur heeft en hoe warm het dus voor het gevoel is. De Amerikaanse wetenschapper Robert Steadman heeft een tabel ontwikkeld waarin je kunt opzoeken wat de hitte-index is. Die tabel ziet er zo uit:

Bron: Heat index op Wikipedia

Voor het automatisch berekenen van de hitte-index werkt zo’n tabel natuurlijk niet. Verschillende wetenschappers hebben daarom formules ontwikkeld die de tabel behoorlijk goed benaderen. Eén van die formules is als volgt:

Daarin staat HI voor de hitte-index, voor de actuele temperatuur en R voor de luchtvochtigheidsgraad.

Met daar overigens een heleboel zeer gedetailleerde getallen bij die ervoor zorgen dat de tabel goed benaderd wordt:

Bron formule: Heat index op Wikipedia

De formule en de tabel zijn bruikbaar bij temperaturen vanaf circa 26-27 graden en een luchtvochtigheidsgraad van 40% en hoger. Zeker in de zomer – tenzij het écht droog is buiten – voldoen we daar wel aan.

Advertentie

Het gebruik van de gevoelstemperatuur

We kunnen dus de gevoelstemperatuur gebruiken om aan te geven wat de impact van wind en vochtigheid is op hoe wij als mensen de temperatuur ervaren. We gebruiken daar in de winter de windchill voor, terwijl we in de zomer de hitte-index gebruiken.

Laat je niet verrassen en weet dat als het om de gevoelstemperatuur gaat, we het niet hebben over de échte temperatuur. We zien dat nog wel eens mis gaan en dat is zonde, want het is vaak een stuk minder koud buiten…

…dan het lijkt 😉

Bronnen:

Christian Versloot is liefhebber van extreme weersomstandigheden sinds 2004, toen hij 9 jaar oud was. In de loop der tijd is Christians weerkennis flink gegroeid. Graag legt hij weerkundige verschijnselen aan u uit. Dat doet hij onder andere via de Waakzaam-app, op zijn website Bliksemdetectie.nl en als weerman bij de radio. Artikel geschreven op 22/11/2018.

Warmer in de stad: fabel of fictie?: Hoe komt dat eigenlijk? Een blik op het stadseffect.
Warmer in de stad: fabel of fictie?

Hoe komt dat eigenlijk? Een blik op het stadseffect.

Verder lezen
Onweersfoto’s uit noord-Nederland: Het onweer van 20 juli 2019 in Roodeschool
Onweersfoto’s uit noord-Nederland

Het onweer van 20 juli 2019 in Roodeschool

Verder lezen
Wat is een wolkbreuk?: De officiële definitie van zware neerslag
Wat is een wolkbreuk?

De officiële definitie van zware neerslag

Verder lezen
Zijn er in Nederland ook stormchasers?: Net als de tornadojagers in Amerika
Zijn er in Nederland ook stormchasers?

Net als de tornadojagers in Amerika

Verder lezen